Berlijnse televisietoren

Met zijn 368 m hoogte is de Berliner Fernsehturm het hoogste gebouw van Duitsland en de op vier na hoogste televisietoren van Europa; een bezoek is dus vooral aan te raden als je geen hoogtevrees hebt. Het uitkijkplatform bevindt zich op 203 m hoogte. In de lokale spreektaal wordt de enorme toren ook Zahnstocher of Telespargel genoemd.

Vandaag staat de televisietoren symbool voor de hele metropool Berlijn. Maar dat was niet altijd zo. Toen de bouw van de toren in 1969 werd voltooid, stond hij in het Oost-Berlijn van de Koude Oorlog. Daar bouwde de DDR-dictatuur hem als symbool van technologische vooruitgang.

Na de hereniging van Duitsland klonk de roep om de Berliner Fernsehturm af te breken. Deutsche Telekom nam hem echter over, gaf hem een grondige renovatie en gebruikt hem tot vandaag voor uitzendingen.

De torenbol, met een diameter van 32 m en een middelpunt op ongeveer 213 m boven de grond, doet door zijn ontwerp denken aan het oppervlak van een diamant. De DDR moest het roestvrij staal voor de buitenbekleding uit West-Duitsland bestellen en hield dat geheim, omdat het Westen doorgaans als klassenvijand werd aangeduid.

In veel films die zich in de Duitse hoofdstad afspelen, is ook de televisietoren vaak te zien. In 2007 diende de Berliner Fernsehturm zelfs als belangrijkste decor in de Duitse rampenfilm Das Inferno - Flammen über Berlin, waarin het gigantische bouwwerk in brand vliegt. Je ziet hem ook in Good Bye, Lenin! (2003) en The Bourne Supremacy (2004).

Van politiek twistpunt tot popicoon: de historische omwenteling bracht ook voor de televisietoren een transformatie. Lexy & K-Paul zongen in 2003 over de televisietoren. De Duitse band 2raumwohnung schreef een nummer met de televisietoren in de titel. De bekende dj en muziekproducent Paul van Dyk zette de televisietoren op de cover van zijn album Out There and Back.

Berlin Alexanderplatz van Alfred Döblin: hoewel de roman vóór de bouw van de televisietoren werd geschreven, is de omgeving rond Alexanderplatz, waar de toren staat, centraal in het verhaal. In latere literaire werken die de roman oppakken of ernaar verwijzen, wordt de televisietoren vaak genoemd als modern tegenbeeld van de historische setting.
De toren van Uwe Tellkamp: in deze bekroonde roman wordt de televisietoren gebruikt als symbool van de DDR en haar surveillancemaatschappij.

De Franse kunstenaar Thierry Noir, bekend om zijn kleurrijke schilderingen op Berlijnse Muur, heeft de televisietoren in meerdere werken afgebeeld. De beroemde fotografen Bernd en Hilla Becher namen de televisietoren op in hun documentatie van industriële bouwwerken en benadrukten zo zijn betekenis als architectonisch herkenningspunt. Natuurlijk is de televisietoren ook een populair motief voor souvenirs. De ontwerpen lopen uiteen van minimalistische schetsen en gedetailleerde prints tot pennen in de vorm van de televisietoren en parfumflesjes. De Berlijnse ontwerpers van Berliner Silber maakten sieraden waarop de televisietoren als hanger of in andere vormen is afgebeeld, populair bij zowel toeristen als locals.

De geschiedenis van het hoogste gebouw van Duitsland begon met een enorme planningsfout. De toren zou een plek krijgen op de Müggelbergen, buiten de stadspoorten. De fundering lag er al toen werd ontdekt dat de toren precies in de aanvliegroute van de Oost-Berlijnse luchthaven Schönefeld stond. Daardoor ging 3,5 miljoen mark verloren. Daarna werd besloten: de toren komt midden in de stad. Op de historische Alexanderplatz moest, in socialistische eenheidsstijl, het nieuwe centrum van Oost-Berlijn ontstaan. Een televisietoren paste perfect in dat plan: voor prestige en om de slechte ontvangstkwaliteit van radio en televisie in de DDR te verbeteren. Ook statistisch gezien was Alexanderplatz de perfecte nieuwe thuisbasis voor de televisietoren. De kolos zou 26.000 ton wegen. De beste materialen kwamen uit het Westen. De beste arbeiders uit de hele DDR. Het duurde 4 jaar voordat het machtssymbool van Oost-Berlijn eindelijk voltooid was.

In West-Berlijn negeerde men Ulbrichts ‘pronkmast’ en spotte men met een toevallig effect: bij fel zonlicht verschijnt er een kruis op de bol. Spottend werd het ‘de wraak van de paus’ genoemd. Of er pogingen zijn gedaan om deze weerspiegeling te verwijderen, is omstreden. De Amerikaanse president Reagan was in 1987 overtuigd van de christelijke symboliek. Citaat: ‘Geen verf of chemicaliën konden er iets aan veranderen: wanneer het zonlicht deze bol in Berlijn raakt, straalt het teken van het kruis.’

Sinds de voltooiing in 1969 trekt de Berliner Fernsehturm mensen van over de hele wereld. Met een hoogte van 368 m is hij het hoogste bouwwerk van Duitsland en biedt hij een adembenemend panoramisch uitzicht over de hoofdstad. Op heldere dagen reikt het uitzicht tot 42 km ver, zodat je het gevarieerde landschap van Berlijn in volle pracht kunt overzien. Van de historische luister van Brandenburger Tor tot de moderne skyline van Potsdamer Platz: de televisietoren biedt een perspectief dat nauwelijks te evenaren is.

Maar niet alleen de hoogte maakt de tv-toren zo opmerkelijk. Zijn architectuur is een meesterwerk van DDR-ingenieurskunst. De elegante, futuristische vorm van de bol op een slanke betonnen schacht belichaamt de technische vooruitgang en de visie op een betere toekomst die in de jaren 60 in Oost-Duitsland werd nagestreefd. De bouw van de tv-toren was een politieke verklaring die de superioriteit van het socialistische systeem moest tonen, en hij heeft tot vandaag niets van zijn uitstraling verloren.

Naast zijn architectonische en politieke betekenis is de tv-toren ook een cultureel knooppunt. Het draaiende restaurant Sphere in de bol biedt niet alleen culinaire genoegens, maar ook een unieke ervaring: terwijl gasten dineren, draait het restaurant langzaam om zijn as en verandert het uitzicht op de stad voortdurend. Het is een plek waar geschiedenis en heden, Oost en West, toeristen en locals elkaar ontmoeten en in elkaar overvloeien.

De Berliner Fernsehturm is een symbool van wederopbouw en vernieuwing. Na de val van de Berlijnse Muur en de hereniging van Duitsland werd de toren een teken van de nieuwe, verenigde hoofdstad. Hij herinnert eraan dat ondanks de wonden van het verleden een gezamenlijke toekomst mogelijk is, en dat uit scheiding en conflict een nieuw, gedeeld hoofdstuk kan ontstaan.
In een stad die voortdurend in beweging is en zichzelf steeds opnieuw uitvindt, blijft de Berliner Fernsehturm een vaste aanwezigheid: een zilveren bol van superlatieven, hoog boven de daken van Berlijn, met zowel verleden als toekomst in beeld. Hij is de planeet van Berlijn, die de diversiteit en dynamiek van deze uitzonderlijke stad belichaamt en haar ver buiten de stadsgrenzen vertegenwoordigt.

Moge de Berliner Fernsehturm een baken van vooruitgang, eenheid en culturele diversiteit blijven. Hij is niet alleen een technisch en architectonisch wonder, maar ook een symbool van waar Berlijn voor staat: een stad die altijd weer opstaat, zichzelf opnieuw uitvindt en toch nooit haar unieke karakter verliest.