Catacomben van Parijs

In de middeleeuwen ontstond onder Parijs een complex netwerk van mijnen en steengroeven tot 35 m diep. Hier werd de kalksteen gewonnen die nodig was voor de bouw van de stad. De mijnen werden meestal aangelegd door mensen zonder de nodige kennis of vergunningen, waardoor instortende tunnels aan de orde van de dag waren.

Anders dan in andere grote steden lagen de graven in het centrum van Parijs en werden ze door de eeuwen heen door meerdere parochies tegelijk als massagraven gebruikt. Door de hoge sterfte in de 17e en 18e eeuw raakten massagraven zoals Les Innocents zo overvol dat aangrenzende keldermuren instortten. Om ruimte te maken werd de rustperiode van de overledenen verkort, wat leidde tot een ongezonde situatie door half vergaande lichamen.

De benarde omstandigheden brachten koning Lodewijk XVI ertoe om in 1785 de overbrenging van honderdduizenden menselijke resten naar de voormalige mijnen in de Parijse wijk Montrouge te bevelen. Om een schandaal te vermijden, werd deze macabere oplossing gedurende 15 maanden 's avonds uitgevoerd in een processie van zingende priesters en misdienaars. Bij de steengroeven werden de botten in een 20 meter diepe schacht aan de Avenue René-Coty gegooid. In de ondergrondse tunnels, die enkele honderden meters lang waren, werden de resten ongeordend opgestapeld, waardoor identificatie sindsdien onmogelijk is. De Parijse parochiebegraafplaatsen werden gesloten en vanaf dat moment was het verboden de catacomben te betreden.

Toen Napoleon Bonaparte in 1804 tot keizer werd gekroond, wees hij de bottenopslag toe aan inspecteur-generaal Louis-Étienne Héricart de Thury. Hij was gefascineerd door gotische literatuur, wat hem op het idee bracht om de catacomben als museum open te stellen voor het publiek. Maandenlang stapelden steengroevearbeiders de botten en schedels kunstig op tot patronen, muurschilderingen en collages, versierd met borden en kruisen van de vroegere graven.

Door de constante temperatuur en hoge luchtvochtigheid werden de ondergrondse systemen gebruikt door bierbrouwers en champignonkwekers, totdat ze in de jaren 1900 moesten wijken voor de aanleg van de metro van Parijs. In de 19e eeuw vonden hier ook concerten en evenementen plaats. Tot de beroemdste bezoekers van die tijd behoorden de Oostenrijkse keizer Karel X, de koning van Zweden en Napoleon.

Vooral in de jaren 80 zorgden de cataphiles (Frans voor liefhebbers van catacomben) voor opschudding door zonder toestemming de ondergrondse labyrinten binnen te dringen. Ze kwamen via geheime ingangen de tunnels in en organiseerden illegale concerten en feesten. De oprichting van een speciale politie-eenheid moest illegale bezoekers daarna afschrikken. Die eenheid ontdekte in 2004 een ruim ingericht bioscoopzaaltje, zelfs met een eetgedeelte.

Zodra je via de ingang binnenkomt, ook wel Barrière d’enfer genoemd, brengen 131 treden je ongeveer 5 verdiepingen, of 35 m, naar beneden. Vanaf daar bereik je via een verlichte gang het deel van het museum dat als ossuarium wordt gebruikt.

De inscripties op de muren hielpen de arbeiders vroeger om zich in de tunnels te oriënteren. Ze markeren ook inspecties in verschillende fasen van aanleg en onderhoud. Je vindt er ook een markering voor het aquaduct van Arcueil, dat onder Maria de' Medici tussen 1613 en 1623 werd gebouwd. Dit aquaduct voerde water door stenen tunnels net onder het oppervlak. Later stortte een deel van het aquaduct in, iets wat tot vandaag een probleem blijft.

Onder de grond, vlak voordat je de botten ziet, staat een deur. Daarin staan de woorden gegraveerd: 'Halt, dit is het rijk van de dood'. Nadat je deze deur bent gepasseerd, sta je in het ossuarium.

De Fontein van de Samaritaanse vrouw is eigenlijk een bron. Het ronde gebied rond de bron herbergt de botten van het Cimetière des Innocents, de Begraafplaats van de Onschuldigen. De bron gaf toegang tot schoon water. De arbeiders gebruikten dit water om de mortel voor de botconstructies te mengen.

Tijdens een rondleiding neemt de gids je mee door de Port Mahon-gang. Aan het einde van de gang staan indrukwekkende sculpturen die een replica moeten voorstellen van het paleis van Port Mahon op Menorca, Spanje. François Décure, een Franse steengroevearbeider uit die tijd die in dit paleis in Spanje gevangen had gezeten, hakte het uit zijn geheugen in een kalkstenen wand en stierf later op dezelfde plek terwijl hij werkte aan een toegangstrap voor bezoekers. Dit deel van de catacomben is zonder gids niet toegankelijk.

Veel slachtoffers van de guillotine werden rechtstreeks naar de catacomben van Parijs gebracht in plaats van naar een begraafplaats. Onder hen waren revolutionaire leiders zoals Robespierre en Danton. Ze werden allemaal in 1794 onthoofd. Sommigen beweren dat gaten in de schedels bewijzen dat bepaalde mensen door geweerschoten zijn gedood. Daarvoor bestaat echter geen bewijs. Verschillende borden verwijzen naar belangrijke gebeurtenissen uit de Franse Revolutie. Een voorbeeld is de gedenkplaat over de slag bij de fabriek Réveillon in het Parijse Saint-Antoine op 20 april 1789, waar een protest van werknemers eindigde in een bloedbad.

Molière en Jean de La Fontaine werden begraven op openbare begraafplaatsen, daarna eind 18e eeuw naar de catacomben verplaatst en in 1804 overgebracht naar de begraafplaats Père-Lachaise. De resten van Molière en Jean de La Fontaine moesten de pas geopende begraafplaats meer bekendheid geven. Of het echt om de juiste botten van deze twee persoonlijkheden gaat, blijft echter twijfelachtig.

In het museumgedeelte van de catacomben staat slechts één grafsteen. Françoise Gillain was een Franse academica die in 1784 door de Académie française werd bekroond met de Kroon van Deugd voor haar werk met de Franse taal. Ze heeft een grafsteen in de catacomben omdat ze zich jarenlang inzette voor de vrijlating van een schrijver uit de Bastille, waar hij onterecht vastzat. Deze grafsteen herinnert aan de meer dan 6 miljoen andere mensen die hier zonder eigen grafsteen te ruste zijn gelegd.

Hier staat een Tibia Rotunda, een tonvormige sculptuur van botten die een dragende zuil voor het plafond verbergt. Op 2 april 1897 vond hier een in de krant aangekondigd concert plaats, bijgewoond door 100 mensen die te voet moesten komen. Bezoekers werd gevraagd hun koetsen thuis te laten om geen opschudding te veroorzaken. Voor dit elitaire gezelschap werden stukken gespeeld zoals Chopins 'Marche Funèbre' en Camille Saint-Saëns' 'Danse Macabre'.

In 2015 zorgde Airbnb voor opschudding toen het een nacht in de catacomben aanbood. Voor 350.000 € kon je een nacht in de catacomben doorbrengen, inclusief privéconcert. Het hele project werd echter verboden voordat iemand de aanbieding kon boeken. Zou jij hier een nacht doorbrengen?

Als je door Parijs wandelt en er een rilling over je heen gaat, loop je misschien boven een graf. De Catacomben van Parijs strekten zich ooit ongeveer 300 km uit onder alle districten van Parijs, behalve het 1e tot en met 4e arrondissement. Tegenwoordig zijn ze voor bezoekers als museum toegankelijk via de Barrière d’enfer (Poort van de Hel), over een lengte van 2 km. Daar kun je het indrukwekkende ossuarium en de kunstige rangschikking van de botten bewonderen.

De catacomben werden niet alleen als ossuarium gebruikt. Tijdens de Tweede Wereldoorlog dienden de tunnels bijvoorbeeld als schuilplaats voor soldaten. Door de eeuwen heen inspireerden de Catacomben van Parijs wetenschappers en onderzoekers uit heel Frankrijk en Europa tot studies naar ondergrondse flora, fotografie en pathologie.

WAARSCHUWING! We wijzen er nadrukkelijk op dat het verboden is het ondergrondse labyrint van Parijs te betreden. Een speciale politie-eenheid bewaakt de tunnels. Wie in de tunnels wordt betrapt, moet zelfs een boete betalen. Toch lijken noch de boete, noch de gevaren bezoekers af te schrikken.

Ook vandaag bestaat er een groep mensen die tot de subcultuur van de cataphiles behoort. Het gaat om mensen die de onbeveiligde gangen van de catacomben illegaal gebruiken of verkennen. Verborgen ingangen naar de catacomben, gebruikt om af te dalen, bestaan verspreid over heel Parijs. Slechts 150 cataphiles zijn bij de politie bekend en genieten een vertrouwen waardoor ze de catacomben illegaal kunnen verkennen en in kaart brengen. Een andere groep cataphiles gebruikt de catacomben voor feesten, concerten en zelfs als bioscoop. Tijdens zulke evenementen blijven de grotten vaak vervuild achter, raken oude begraafplaatsen beschadigd en worden regels voor brandveiligheid en vluchtroutes overtreden, wat gevaar oplevert voor alle deelnemers.

Veel reportages en YouTubers geven een inkijk in de avontuurlijke verkenningen van de cataphiles. De tocht begint na een afdaling via een verborgen ingang. Al daar kunnen onervaren mensen verdwalen, want er zijn ontelbaar veel gangen. Die zijn vaak erg laag en smal of zelfs overstroomd. Ondergrondse doorgangen kregen vaak namen om je op de kaart beter te kunnen oriënteren. Je vindt er ook geregeld ruimtes die bijna op een woonkamer lijken. Er liggen kleren, spiegels, radio's en alles wat je onder de grond nodig kunt hebben. Bovendien zijn bijna alle gangen vol graffiti.

Vandaag bestaan er zelfs illegaal verspreide online kaarten die het mogelijk maken de tunnels onder Parijs te verkennen. Toch is die verkenning niet minder gevaarlijk en nog steeds verboden. Veel mensen willen de gangen desondanks verkennen om een bepaald doel in de catacomben te bereiken. Daarvoor heb je een zeer goed richtingsgevoel nodig en huur je idealiter een gids in die de ondergrond echt kent. In de tunnels ontmoeten bezoekers vaak gelijkgestemden die beneden feesten, rustig een biertje drinken of gewoon van de sfeer genieten. Het doel van zulke verkenningstochten kan bijvoorbeeld de bottenkamer zijn, een plek die ook als begraafplaats werd gebruikt maar niet als museum dient. Een ander doel kan de bioscoop zijn, waar graffiti van alle tot dan toe vertoonde films op de muren is gespoten. Nog een soort evenement zijn zwarte missen, een ritueel waarbij Satan wordt vereerd.