Sürekli yeniden inşa
MS 360 yılında ahşaptan yapılan ilk Ayasofya, bir ayaklanmanın ardından yanmıştır. Kilise, MS 415 yılında bu kez ağırlıklı olarak mermer kullanılarak sıfırdan yeniden inşa edilmiş, ancak o da bir isyana dayanamamıştır. Bugün bildiğimiz Ayasofya, yalnızca altı yıllık inşaatın ardından MS 537 yılında tamamlanmış ve dünyanın en büyük kilisesi olması amaçlanmıştır; bu unvanını neredeyse 1000 yıl korumuştur. Kubbenin de çökmesine yol açan çok sayıda deprem nedeniyle daha sonra yapıyı güçlendirmek için çeşitli iyileştirme çalışmaları yapılmıştır.
Farklı kullanım biçimleri
Ayasofya başlangıçta Rum Ortodoks kilisesi olarak inşa edilmiş, daha sonra Katolik katedrali olarak kullanılmıştır. Ardından Osmanlılar Konstantinopolis'i fethettiklerinde, 1453 yılında yapıyı camiye dönüştürmüşlerdir. İslam'la uyumlu unsurların kalmasına izin verilmiş, diğerleri ise harçla kapatılmış veya yok edilmiştir. Haçlar sökülmüş ve çan kuleden kaldırılmış; ardından ilk minareler (minare, camide veya caminin yakınında ezan okuyan kişi için yapılmış yüksek bir platform ya da kuledir) ve bir mihrap (mihrap, camilerde namaz yönünü gösteren İslami ibadet nişidir) inşa edilmiştir. Daha 1453 yılında kilisenin her iki yanına birer minare yapılmıştır. Sonraki on yıllarda iki kule daha eklenmiş, ancak en eski iki minare 1573 yılında yıkılıp yerlerine yenileri yapılmıştır; böylece bugün yapı dört minareyle çevrilidir. Ayrıca Peygamber Muhammed'in adını taşıyan, 7,5 m büyüklüğünde yuvarlak ahşap levhalar yerleştirilmiştir; bunlar hâlâ dünyanın en büyükleridir.
Ayasofya'daki mozaikler | Unsplash: Raimond Klavins Günümüzdeki değişim
Ayasofya'nın müzeye dönüştürülmesine ve ibadethane olarak kullanılmasının yasaklanmasına karar verildikten sonra yapı, 1931 ile 1935 yılları arasında halka kapalı kalmıştır. Bu dönemde, Ayasofya tarihinin farklı dönemlerine ışık tutmak amacıyla döneme ait bazı unsurlar gün yüzüne çıkarılmıştır. Böylece kaybolduğu düşünülen Hristiyan mozaikleri yeniden ortaya çıkmış, halının kaldırılmasıyla da mermer zemin açığa çıkmıştır. Ayasofya, 2020'den beri yeniden camidir ve ziyaretçilere açıktır.
Ayasofya'nın kubbesi | Unsplash: Raimond Klavins Yapının kalbi
Ayasofya yalnızca etkileyici tarihiyle benzersiz değildir; örnek aldığı bir model bulunmayan ve herhangi bir şeyi taklit etme amacı taşımayan bir planın sonucudur. Bugünkü biçimi, çapı 30 metreden fazla olan devasa bir kubbe inşa etmeye odaklanan matematikçiler Miletli İsidoros ve Anthemios tarafından tasarlanmıştır. Kubbenin köşeli mekânı taçlandırması amaçlanmıştır: Pencerelerden giren ışık, altın renkli kubbeyi çerçeveleyerek havada süzülüyormuş gibi görünmesini sağlar ve gökyüzü simgesini güçlendirir. Kubbe yalnızca dört sütun tarafından taşınacaktı; bu, daha önce kimsenin cesaret edemediği bir girişimdi! Sonuç, dönemin teknik olanaklarını sınırlarına kadar zorlayan ve dünya çapında daha sonra inşa edilen camilere ilham veren bir yapı olmuştur.